Nederland kampt in de zomer geregeld met een neerslagtekort. Dat klinkt technisch, maar de gevolgen zijn heel praktisch, ook voor iedereen die het water op wil. Lage waterstanden, langere wachttijden bij sluizen en beperkte doorvaartmogelijkheden zijn het directe gevolg. In dit artikel leggen we uit wat een neerslagtekort precies is en wat vaarders ervan merken.
Wat is een neerslagtekort?
Een neerslagtekort ontstaat wanneer er meer water verdampt dan er via regen of andere neerslag bijkomt. Het KNMI berekent dit dagelijks door het verschil te meten tussen de hoeveelheid gevallen neerslag en de zogeheten potentiële verdamping: de hoeveelheid water die theoretisch kan verdampen vanuit een natte bodem op basis van temperatuur en zonnestraling. Die twee getallen worden elke dag van elkaar afgetrokken en opgeteld. Zo ontstaat een lopend tekort in millimeters.
Een stijgende lijn betekent dat het tekort groeit, met andere woorden: het droogt verder uit. Een dalende lijn betekent dat er meer neerslag valt dan er verdampt en het tekort verkleint. De waarde kan niet onder nul komen: zodra er een overschot aan neerslag is, wordt de teller op nul gezet.
Wanneer berekent het KNMI het neerslagtekort?
Het KNMI meet het neerslagtekort bij vaste meetstations verspreid over Nederland en berekent het gemiddelde. Traditioneel liep de meting van 1 april tot en met 30 september, het officiële droogteseizoen. Vanaf 2026 berekent het KNMI het neerslagtekort ook jaarrond, van 1 januari tot 31 december. De reden: uit onderzoek blijkt dat meteorologische droogte door klimaatverandering steeds vaker ook buiten het voorjaar en de zomer optreedt.
In de maanden april tot en met juli is de verdamping gemiddeld groter dan de neerslag, waardoor het tekort in die periode oploopt. In augustus zijn beide min of meer in evenwicht. Vanaf september valt er doorgaans meer regen dan er verdampt, waardoor het tekort langzaam inloopt. Het hoogste punt van het seizoen wordt daarmee meestal in augustus bereikt.
Wat zijn de gevolgen voor de scheepvaart?
Een neerslagtekort heeft gevolgen voor de waterstanden in rivieren en kanalen. Minder neerslag betekent minder aanvoer van water vanuit het binnenland en het buitenland. Rivieren zoals de Waal, de Rijn en de Neder-Rijn staan daardoor lager dan normaal voor deze tijd van het jaar. Schepen kunnen problemen ervaren met de doorvaart door het lage water. Rijkswaterstaat zet sluizen zuiniger in als gevolg van de droogte, wat leidt tot langere wachttijden voor passerende schepen.
Binnenvaartschepen moeten bij lage waterstanden minder lading meenemen om te voorkomen dat ze vastlopen op de bodem. Dat maakt transport minder efficiënt en drukker op de vaarwegen, omdat dezelfde hoeveelheid goederen over meer schepen verdeeld moet worden. Tegelijkertijd worden de vaarwegen smaller bij dalende waterstanden, wat passeren en inhalen bemoeilijkt.
Wat merkt de recreatievaarder?
Ook wie puur voor het plezier vaart, kan hinder ondervinden. Op rivieren betekent meer beroepsvaart in een smallere vaargeul minder ruimte voor kleine boten. Op ondiepere vaarwegen, zoals kleinere kanalen en plassen die gevoed worden door rivierwater, kan de waterstand zodanig dalen dat boten met een diepere ligging problemen krijgen met ondieptes en zandbanken. Bij sluizen kunnen langere wachttijden ontstaan doordat Rijkswaterstaat schaars water zorgvuldig beheert.
Welke andere gevolgen heeft een neerslagtekort?
Naast de gevolgen voor de scheepvaart heeft een neerslagtekort ook bredere effecten. De bodem droogt uit en het grondwaterpeil daalt. Dat vergroot het risico op bos- en heidebranden. In verschillende regio's kunnen onttrekkingsverboden ingezet worden: het is dan verboden water uit sloten of beken te halen voor beregening. Ook wordt water ingezet om verzilting tegen te gaan, wat ten koste gaat van de beschikbaarheid elders.
